Terwyl die staat faal, herdoop die regering dorpe

Daar is ’n ooglopende rede waarom die privaatsektor byna altyd beter as die staat presteer: die privaatsektor word in die eerste plek deur aansporings aangedryf. Sekere basiese voorwaardes moet in plek wees vir ’n onderneming om doeltreffend te funksioneer. Dit sluit die hantering van bepaalde stoot- en trekfaktore in—met ander woorde, sekere dinge wat vermy moet word en ander wat doelbewus bevorder moet word. Indien ’n besigheid nie aan hierdie vereistes voldoen nie, is die gevolg gewoonlik eenvoudig: dit sluit sy deure.

Met die staat werk dit anders. Die aansporings wat staatsoptrede bepaal, is dikwels nie dié wat uitkomste verbeter of risiko’s beperk nie, maar eerder wat die regerende party as polities voordelig beskou. Wat in die belang van die land is en wat in die politieke belang van die regerende party is, is dikwels teenoorgesteldes—veral in lande soos Suid-Afrika, wat tegelykertyd arm én diep divers is.

Wanneer ’n besigheid finansieel onder druk verkeer, is die beginsel eenvoudig: sny onnodige uitgawes en verhoog inkomste, mits dit steeds die onderneming se kerndoel dien. Dit is makliker gesê as gedaan, maar die beginsel is gesond. In teorie behoort dieselfde vir die staat te geld. In die praktyk doen die Suid-Afrikaanse regering egter dikwels die teenoorgestelde.

Suid-Afrika staar ’n fiskale afgrond in die gesig, met stygende skuld, hoë werkloosheid en wydverspreide armoede. Die diens van skuld, die betaling van staatsalarisse en besteding aan maatskaplike toelae neem reeds sowat 80% van die nasionale begroting op. Ons hoor voortdurend dat die staat nie geld het nie en dat nuwe inkomste dringend gegenereer moet word, anders sal basiese funksies nie volgehou kan word nie.

Tog, in plaas daarvan om op hierdie kernkwessies te fokus, gaan die regering voort met simboliese gebare, soos die hernoeming van historiese dorpe—byvoorbeeld Graaff-Reinet na Robert Sobukwe Town. Hierdie veranderinge, wat op 29 Januarie 2026 deur die minister van sport, Gayton McKenzie, goedgekeur is, beklemtoon ’n dieper probleem: die prioritisering van ideologie bo praktiese hervorming. Wat dit nog meer kommerwekkend maak, is dat dit nie meer uitsluitlik die ANC is wat sulke besluite neem nie, maar ook leiers van opposisiepartye wat destruktiewe besluite en beleidsidees namens die ANC implementeer.

Suid-Afrika se belastingstelsel is reeds kompleks en swaar, wat beleggers en entrepreneurs afskrik. Om op die krisis te reageer deur bloot belasting te verhoog, sal waarskynlik tot ’n uittog van belastingbetalers lei—wat ironies genoeg staatsinkomste verder sal verminder.

Die pad vorentoe is dus duidelik: sny verkwistende besteding en implementeer beleide wat ekonomiese groei aanmoedig, werksgeleenthede skep en die belastingbasis verbreed. Indien dit gedoen word, sal dit direk bydra tot die aanspreek van werkloosheid, ongelykheid en armoede—die ANC se verklaarde doelwitte.

Die logika is eenvoudig: minder werkloosheid beteken meer mense wat werk; meer werkende mense beteken meer belastingbetalers; en meer belastingbetalers beteken meer volhoubare staatsinkomste vir noodsaaklike dienste (dit is nou indien jy die staat se logika volk dat die staat primêr vir hierdie dinge verantwoordelik moet wees). Die belangrike punt is egter dat die hervormings wat nou nodig is, minder staatsingryping vereis, nie meer nie. Deur minder te doen en minder geld te spandeer, kan die staat werkloosheid verlig. Dit begin by die vermindering van staatsgedrewe rompslomp en burokratiese struikelblokke—stappe wat terselfdertyd regeringskoste verlaag en die potensiaal van die privaatsektor ontsluit.

In plaas daarvan kies die Suid-Afrikaanse regering egter om sy fokus te verskuif na iets heel anders: nóg pleknaamsveranderings.

Die ekonomiese vermorsing van naamsveranderings

Naamsveranderings is nie bloot simbolies nie—dit is duur. Die koste strek veel verder as konsultasies en openbare aankondigings. Sedert 2019 het die Suid-Afrikaanse Geografiese Nameraad (SAGNC) belastingbetalers sowat R14 miljoen gekos om te bedryf, uitgesluit koste vir die Staatskoerant en naamborde. Die publikasie van ’n enkele naam in die Staatskoerant kos tussen R3 000 en R9 000, en vir die 103 naamveranderings in die Oos-Kaap sedert 2019 bestaan daar geen volledige kosteberamings nie—’n ooglopende fiskale nalatigheid.

Hierdie bedrae is egter gering in vergelyking met historiese voorbeelde wat ’n kosteberaming in the breë sin van die woord aandui. Die hernoeming van 27 strate in Pretoria in 2008 is op sowat R800 miljoen beraam, insluitend opdaterings aan kaarte, sakemateriaal en infrastruktuur.

In dorpe soos Graaff-Reinet, waar toerisme sterk met erfenis verweef is, hou hernoeming besondere ekonomiese risiko’s in. As Suid-Afrika se vierde oudste dorp, gestig in 1786 deur die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, beskik dit oor meer as 200 nasionale monumente en lok dit besoekers vir sy Afrikaner- en koloniale geskiedenis, insluitend die Kaapse Vrye Republiek van 1795. Hernoeming ondermyn hierdie gevestigde handelsmerk sonder enige bewese voordele.

Intussen worstel baie van die betrokke munisipaliteite om basiese dienste soos water en elektrisiteit te lewer. In die Oos-Kaap—waar die meeste onlangse naamveranderings plaasgevind het—is armoede en diensonderbrekings aan die orde van die dag. In ’n land waar sowat 63% van die bevolking in armoede leef, is dit moeilik om hierdie besteding te regverdig wanneer infrastruktuur verbrokkel.

Geen werklike ondersteuning: besluite van bo af opgelê

Hierdie veranderinge word selde deur grondvlak-ondersteuning gedryf. Dit is tipies bo-na-onder-besluite wat plaaslike sentiment ignoreer. In Graaff-Reinet het ’n 2024-opname bevind dat 83,6% van inwoners teen die hernoeming na Robert Sobukwe Town gekant was, met redes wat wissel van historiese kontinuïteit tot die dringender behoefte aan beter dienslewering. Hierdie teenkanting het demografiese grense oorskry.

Soortgelyke reaksies is elders gesien. Die hernoeming van Port Elizabeth na Gqeberha het grootskaalse petisies ontlok, terwyl lae deelname aan konsultasieprosesse in Makhado (voorheen Louis Trichardt) die ontkoppeling tussen besluitnemers en gemeenskappe blootgelê het.

By ’n SAGNC-werkswinkel jare gelede het ’n departementsverteenwoordiger aangevoer dat “aanstootlike” name deur die meerderheid bepaal word. Toe gevra is hoe “aanstootlikheid” gemeet word—veral in die lig van die ANC se gretigheid om Andrew Zondo Street te skep—was die antwoord dat die “meerderheid” sal besluit. In ANC-ideologie word die wil van die ANC egter dikwels met die wil van die meerderheid gelykgestel. Dieselfde geld vir Robert Sobukwe, ’n historiese figuur wat allesbehalwe onomstrede is.

Hoewel die SAGNC-wet gemeenskapsgedrewe prosesse vereis, vind veranderinge soos hierdie dikwels plaas met minimale steun. Ware demokrasie vereis plaaslike meerderhede, deursigtige koste-ontledings en aantoonbare voordele—nie sentrale dekrete uit Pretoria nie.

’n Politieke afleiding van die ANC se mislukkings

Graaff-Reinet se erfenis—gestig in 1786, die plek van die kortstondige republiek van 1795 en diep verweef met Afrikanerwortels—bots skerp met die hernoeming na PAC-stigter Robert Sobukwe. Dit is nie eenheidsbou nie, maar uitwissing, wat gemeenskappe in ’n reeds verdeelde samelewing verder vervreem.

Sedert 1998 is meer as 1 500 plekname verander, hoofsaaklik in Limpopo, Mpumalanga en die Oos-Kaap, sonder meetbare verbeterings in lewensomstandighede. Ná die ANC se verkiesingsverliese in 2024 is die Regering van Nasionale Eenheid gevorm, maar dit het sentrale beheer eerder verstewig as verslap. Dat die PA hierdie besluite goedkeur, dui op politieke koöptering wat ANC-agendas moontlik maak.

Korrupsie, diensleweringsineenstorting en ekonomiese stagnasie bly onmiskenbaar. In plaas van werklike oplossings word simboliese vensterversiering verkies—’n “oorlog teen die verlede” om aandag van die hede se mislukkings af te lei. Hierdie strategie mobiliseer politieke basisse, maar laat die onderliggende krisis onaangeraak.

Naamsveranderings simboliseer misplaaste prioriteite: duur, ongewild en afleidend van die hervormings wat werklik nodig is. Suid-Afrika het minder sentralisering nodig, nie meer nie. Gemeenskappe behoort groter seggenskap te hê oor hul eie name, begrotings en ontwikkeling.

Die land kan floreer indien die oorsake van die ekonomiese siekte aangespreek word, eerder as om die simptome kosmeties te verbloem. Dit vereis vryheidsgedrewe beleide wat produktiwiteit ontsluit, werksgeleenthede skep en alle gemeenskappe bemagtig—nie simboliese gebare wat die krisis verdiep nie.

Lex Libertas is ’n ideesentrum en voorspraakgroep wat hom beywer vir ’n lewensvatbare politieke bedeling in Suid-Afrika – een wat nie op simboliek en sentralisme berus nie, maar op vryheid, verantwoordelikheid en selfregering. Lex Libertas se fokus is om die werklike oorsake van die land se krisis te ontbloot en praktiese, beginselvaste oplossings te bevorder wat gemeenskappe in staat stel om hul eie toekoms te vorm. Wie besef dat Suid-Afrika nie meer gered kan word deur herbenaming, vensterversiering en ideologiese gebare nie, maar deur daadwerklike hervorming en gemeenskapsmag, word uitgenooi om by Lex Libertas aan te sluit – nie bloot as toeskouer nie, maar as deel van ’n groeiende beweging wat werk aan iets beter, volhoubaar en werklik vry.

Kliek hier om as ’n bydraer by Lex Libertas aan te sluit