Rasse-uitsluiting | Ontmasker die boelie na binne - Deel 3

Die era na 1994 in Suid-Afrika is aangekondig as ’n triomf van nie-rassige demokrasie, maar die volharding en uitbreiding van wetgewing wat mense op grond van ras uitsluit het hierdie ideaal ondermyn. Eerder as om die rasseklassifikasies wat van die apartheidstelsel geërf is, af te takel, het opeenvolgende regerings hulle verskans deur ’n prolifererende raamwerk van wette en beleide wat uitdruklik teen minderhede op grond van ras diskrimineer. Hierdie maatreëls, hoofsaaklik geregverdig onder die vaandel van regstelling vanweë historiese ongeregtighede, het eerder ’n nuwe vorm van sistemiese diskriminasie teen minderheidsgroepe – veral wit, bruin en Indiese Suid-Afrikaners – geïnstitusionaliseer. Dit het gebeur deur hindernisse vir indiensneming, ekonomiese deelname en eiendomsregte voor te skryf.

Suid-Afrika het nou meer rasgebaseerde wette as tydens die hoogtepunt van apartheid. Teen 2025 word die aantal geldende wette, regulasies en beleide wat die bevolking op grond van ras kategoriseer, op meer as 145 geraam, met die meerderheid wat sedert 1994 ingestel is. Dit verteenwoordig ’n voortsetting en intensivering van rasse-manipulasie, waar die staat burgers in kategorieë klassifiseer – swart, gekleurd, Indiër en wit – om geleenthede toe te ken, dikwels tot die uitsluiting of nadeel van nie-swart groepe.

Sentraal tot hierdie raamwerk is die Wet op Breëbasis Swart Ekonomiese Bemagtiging (B-BBEE), wat verklaar dat dit die ekonomiese bemagtiging van swart mense, insluitend vroue, die jeug, werkers, mense met gestremdhede en landelike gemeenskappe, moet bevorder deur strategieë soos die verhoging van eienaarskap en bestuur van ondernemings, vaardigheidsontwikkeling, billike werksmagverteenwoordiging, voorkeurverkryging en geteikende belegging. Dit word aangevul deur wat beskryf word as Regstellende Aksie (algemeen in Afrkaans afgekort as AA) kragtens die Wet op Gelyke Indiensneming (algemeen in Afrkaans afgekort as EEA), wat maatreëls voorskryf om te verseker dat toepaslik gekwalifiseerde mense uit aangewese groepe – hoofsaaklik swart, bruin en Indiese individue, sowel as vroue en mense met gestremdhede – gelyke werksgeleenthede en billike verteenwoordiging oor alle beroepsvlakke het.

Herverpakking van “regstelling”: Hoe Rassebeheer as "Gelykheid" Bemark Word

Hierdie regulasies mag dalk met die eerste oogopslag goedaardig of selfs progressief lyk, maar dit verbloem rasgebaseerde reëls met terme soos "regstelling" en "gelyke geleenthede". Deur rasse-uitsluitende beleide in demokratiese taal te formuleer, handhaaf die ANC-regering internasionale steun terwyl interne beheer afgedwing word. Om rasgebaseerde regulasies as "billik" te bestempel, is soortgelyk aan die bewering dat Noord-Korea demokraties is omdat die land homself die "Demokratiese Volksrepubliek van Korea” noem. Terwyl die EEA uitdruklik numeriese doelwitte toelaat, maar kwotas uitsluit, vereis die werklikheid van B-BBEE-implementering dikwels spesifieke teikens, soos 30% swart eienaarskap in besighede, afhangende van werknemersgetalle en omset. Versuim om te voldoen lei nie altyd tot direkte kriminele strawwe nie, maar die regering gebruik indirekte meganismes om nakoming af te dwing, wat minderheidsbesitondernemings onevenredig belas en hul ekonomiese lewensvatbaarheid beperk.

Nakoming deur dwang: Hoe B-BBEE afgedwing word

B-BBEE werk via ’n telkaartstelsel vir sertifisering, waar klein tot mediumgrootte maatskappye jaarlikse ouditkoste aangaan wat wissel van R10 000 tot R30 000. Daar word beraam dat Breëbasis Swart Ekonomiese Bemagtiging (B-BBEE) en Regstellende Aksie jaarlikse voldoeningskoste van R145–290 miljard meebring, gelykstaande aan 2–4% van die BBP, en bygedra het tot ’n kumulatiewe ekonomiese sleep van meer as R5 miljard sedert hul ontstaan.

Nie-nakoming lei tot uitsluiting van regeringskontrakte, tenders en verskaffersdatabasisse, sowel as reputasieskade wat kliënte en beleggers kan afskrik. Entiteite wat nakoming verkeerd voorstel, staar boetes van tot 10% van die jaarlikse omset, kriminele vervolging of gevangenisstraf van tot 10 jaar in die gesig. Heroudits, indien nodig, kan tussen R50 000 en R300 000 kos, wat minderheidsgeleide besighede verder belas wat moontlik nie vir voorkeurbehandeling kwalifiseer nie.

Terwyl B-BBEE se verklaarde voorneme is om historiese ongeregtighede reg te stel, het dit dikwels ongelykhede vererger, veral vir minderhede wat de facto uitsluiting in die gesig staar van geleenthede wat vir aangewese groepe gereserveer is.

Bemagtiging vir die politieke elite, ten koste van die bevolking

Meningspeilings van die Instituut vir Rasseverhoudinge dui daarop dat slegs sowat 15% van swart mense in Suid-Afrika berig het dat hulle voordeel trek uit B-BBEE, wat meer as 85% onaangeraak laat. Intussen het Suid-Afrika se werkloosheidsyfer, volgens Stats SA se uitgebreide definisie, gestyg van ongeveer 31,5% in 1994 tot 43,1% in 2025, wat die beleid se mislukking om breë ekonomiese insluiting te bevorder, beklemtoon. Ten spyte van oproepe van sakedrukgroepe, belangegroepe en ekonome om Swart Ekonomiese Bemagtiging (B-BBEE) te skrap, het die ANC strenger afdwinging aangevoer. Eustace Davie, direkteur van die Vryemarkstigting, het gesê: "Korrupsie in Suid-Afrika het nie per ongeluk gegroei nie. Dit is deur die wet moontlik gemaak. Die beleid van Swart Ekonomiese Bemagtiging, wat as ’n manier van regstelling aangebied word, het in die praktyk die wetlike en morele dekmantel vir grootskaalse diefstal geword."

Openbare kritiek op rasgebaseerde beleide het oor rasgrense heen gegroei. Professor William Gumede het opgemerk dat “SEB slegs ’n baie klein groepie polities verbonde mense bevoordeel ... dieselfde mense wat oor en oor bemagtig word ...” en dit beskryf as “staatsgesanksioneerde plundering onder die dekmantel van bemagtiging”. Tog het die ANC-adjunkpresident Paul Mashatile, in ’n 2025-sitting van die Nasionale Raad van Provinsies, B-BBEE se "transformerende sukses" geprys en daarop aangedring dat dit "nie ’n mislukte beleid is nie. Trouens, ek dink dit moet strenger geïmplementeer word." Toe hy oor die mislukkings en ekonomiese struikelblokke daarvan gepraat het, het Mashatile die skrapping van B-BBEE gelykgestel aan "terugkeer na apartheid".

Rasbeleid Verder as die Ekonomie

Rasse-kwotas onder AA het verder as ekonomie na byna elke maatskaplike sfeer gestrek, wat minderhede dikwels marginaliseer. In 2019 het die Suid-Afrikaanse Skole-atletiek (SASA) ’n memo uitgereik wat vereis dat "ten minste 40%" van distrik-, provinsiale en nasionale laer- en hoërskool-atletiekspanne uit "spelers van kleur" moet bestaan. Alhoewel dit te midde van terugslag teruggetrek is, bly die breër sporttransformasieraamwerk steeds onder nasionale toesigliggame. In 2012 het die Jacaranda Kinderhuis in Pretoria korporatiewe steun verloor omdat 70% van sy weeskinders wit was en nie aan die B-BBEE-kriteria vir befondsing voldoen het nie. In 2023 het die Departement van Water en Sanitasie konsepregulasies voorgestel wat watergebruikslisensies koppel aan minimum swart aandeelhoudingdrempels van tot 75%, wat verontwaardiging ontlok het onder landbougemeenskappe wat reeds hulpbronbeperkings in die gesig staar. In 2024 het die IRR ’n vergadering met die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie aangevra om die toename in rassewette aan te spreek, en het 141 gerasialiseerde Parlementswette in werking gemeld – ’n toename van 52 in 1996. Veldtogbestuurder Makone Maja het gesê: "Eenvoudig gestel, daar was nog nooit soveel rasgebaseerde wette, regulasies en riglyne in die Suid-Afrikaanse geskiedenis as vandag nie, selfs nie op die hoogtepunt van apartheid nie."

Tydens die toepassing van die apartheidsbeleid het die ANC die stryd teen rasse-segregasie gelei. Walter Sisulu, ’n prominente ANC-leier, het verklaar: "Die fundamentele beginsel in ons stryd is gelyke regte vir almal in ons land, en dat alle mense wat Suid-Afrika hul tuiste gemaak het, deur geboorte of aanneming, ongeag kleur of geloof, geregtig is op hierdie regte."

Die ANC se verraad van sy eie beginsels

Die ANC se verskuiwing na rassistiese beleid het skerp kritiek uitgelok.

In 2023 het die huidige Uitvoerende Direkteur van Lex Libertas, dr. Ernst Roets (destyds Hoofstrategiebeampte by AfriForum), tot die gevolgtrekking gekom: “Dit is nou duidelik dat die ANC se kritiek op rassewette voor 1994 slegs ’n magsbeweging was en nie ’n opregte veroordeling van rassediskriminasie nie. Die ANC het apartheid ’n misdaad teen die mensdom genoem as gevolg van rassewette, onteiening van eiendom en dubbele standaarde met betrekking tot vryheid van geloof en vryheid van spraak. Nou oortree hulle al hierdie dinge wat hulle eens beweer het dat hulle voorstaan.”

Of dit nou gewone werkers, sake-eienaars, boere wat droogteverligting soek, aspirant-atlete of weeskinders raak, die ANC-regering se fiksasie op ras spaar nie ’n enkele persoon in Suid-Afrika nie, wat verdeeldheid laat voortduur en minderhede benadeel in ’n stelsel wat rasse-maatstawwe bo meriete en gelykheid prioritiseer.