“Eerlike SONA” 2026 Die krisis, die simptome en die worteloorsaak

My mede-burgers van Suid-Afrika, vandag is ’n moeilike dag, want wanneer ’n politikus geroep word om oor die stand van die nasie te praat, is die versoeking altyd om dinge so voor te stel dat ek, die regering wat ek lei, en die party wat ek verteenwoordig, in die beste moontlike lig gestel word.

En daarom is die versoeking om selektief te wees wanneer ons oor suksesse praat — en om die skuld te verskuif en sondebokke te soek wanneer sekere mislukkings nie geïgnoreer kan word nie.

Maar om dit te doen, sou niemand dien behalwe myself nie. En daarom, as ek werklik oor die stand van die nasie wil praat, moet ek brutaal eerlik wees.

En daarom is dit op ’n dag soos vandag my verantwoordelikheid om feite bo fiksie te stel; waarheid bo narratief; en oplossings bo grootpratery.

Ek verteenwoordig ’n regering. En al is ’n regering nie ’n besigheid of ’n private onderneming nie, moet ’n regering bestuur word volgens beginsels van besigheid, bestuur en leierskap wat selfs verder strek as wat slegs in die private sektor vereis word. Dit is omdat die beginsels van korporatiewe bestuur nie beperk is tot die private sektor nie.

En miskien is die mees basiese beginsel waaraan enige leier hom behoort te hou wanneer besluite geneem word, eenvoudig dit: Sien die harde feite in die gesig.

Geen besigheid, onderneming of regering kan funksioneer sonder ’n behoorlike erkenning van die feite nie. Kom ons praat dan oor die feite in Suid-Afrika…

Die feite in die gesig staar

Hierdie geliefde land staan op ’n kruispad en staar ’n diep en verweefde krisis in die gesig wat elke aspek van ons lewens raak. Die statistiek skets ’n ontstellende prentjie — een wat ons nie kan ignoreer as ons daartoe verbind is om die toekoms te bou wat die volke van hierdie land verdien nie.

Kom ons begin by die ekonomie en werk. Werkloosheid bly pynlik hoog op ongeveer 32%, met meer as 8 miljoen mense sonder werk… en dit is volgens die eng definisie van werkloosheid (wat mense uitsluit wat nie werk nie en ook nie werk soek nie). Onder jong mense — dié tussen 15 en 24 jaar — styg die syfer tot bykans 60%. Dit is ses uit elke tien mense, byna twee derdes. Dit is nie net ’n getal nie. Dit is hoop wat vernietig word, ’n droom wat vervaag, ’n gesin wat nie kos op die tafel kan sit nie.

Die ekonomie groei nie in enige tasbare sin van die woord nie, met groei wat dikwels onder 2% bly — vasgevang in wat ons, die ANC, graag die driehoek van armoede, ongelykheid en werkloosheid noem. Maar as ons brutaal eerlik is, is dit nie in die eerste plek ’n probleem van ongelykheid nie, soveel as wat dit ’n probleem van armoede en werkloosheid is — want die enigste werklike manier om ongelykheid op ’n wyse aan te spreek wat mense se lewensomstandighede verbeter, is om te doen wat nodig is sodat die ekonomie kan groei, en dus armoede en werkloosheid kan afneem.

Die probleem is dat dit vir mense al hoe moeiliker word om besighede te begin, mense in diens te neem en uit te brei — weens regeringsregulasies, politieke inmenging deur BEE, uitsluitende raswetgewing en toenemende onsekerheid oor eiendomsreg.

Dan is daar misdaad, wat daagliks vrees in gemeenskappe saai. Suid-Afrika het steeds een van die hoogste moordsyfers ter wêreld — ongeveer 45 moorde per 100 000 mense per jaar, teenoor die wêreldgemiddeld van 6 per 100 000.

Ons ken nie die ware omvang van seksuele misdade in hierdie land nie, omdat soveel van hierdie misdade nooit aangemeld word nie. Tog erken ons dat, volgens alle beskikbare aanduidings, hierdie land die verkragtingshoofstad van die wêreld geword het.

Wat energie betref, was daar wel ’n mate van vooruitgang, ten minste aan die produksiekant. Beurtkrag het dramaties afgeneem, met minimale onderbrekings in die afgelope jaar en langer tydperke van stabiele elektrisiteit. Al verdien Eskom se verbeterde prestasie erkenning, moet ons ook die deurslaggewende rol erken wat gewone mense, gemeenskappe en ondernemings gespeel het deur hul eie elektrisiteit op te wek via sonkrag op dakke — wat tot meer as 6 000 megawatt kapasiteit toegeneem het — en sodoende die druk op die nasionale netwerk verlig en beurtkrag tot minimale vlakke help verminder het.

Dit is ’n welkome verligting, maar die onderliggende probleme van wanbestuur by die staat se kragverskaffer bly voortduur.

Korrupsie hou aan om vertroue te ondermyn en ons terug te hou. Suid-Afrika se telling op die Korrupsiepersepsie-indeks staan op 41 uit 100 — onveranderd en onder die wêreldgemiddeld — wat ’n wye persepsie van sistemiese korrupsie weerspieël.

Die Zondo-kommissie het omvangryke korrupsie ontbloot wat hoëvlak-amptenare betrek het, insluitend bedrog by die Staatsveiligheidsagentskap, die Gupta-familie se invloed in staatsentiteite soos Transnet, en die doelbewuste verswakking van instellings om korrupsie tydens Jacob Zuma se presidentskap te fasiliteer. Ten spyte van hierdie onthullings — wat miljarde rande se wanbesteding en sistemiese misbruik blootgelê het — was vervolgings beperk, met slegs ’n handjievol skuldigbevindings en geen senior amptenare wat vervolg is nie.

Die Madlanga-kommissie het diepgewortelde korrupsie blootgelê, insluitend die sogenaamde “Groot Vyf”-kartel se infiltrasie van die polisie, vervolgingsgesag, intelligensiedienste en die regbank, asook die neutralisering van 121 ondersoekdossiere wat verband hou met politieke moorde in KwaZulu-Natal. Getuienis het die moorde op fluiblasers en getuies, soos Armand Swart en Marius van der Merwe, uitgelig — wat ’n kultuur van straffeloosheid onderstreep. Aangesien die Madlanga-ondersoek tot in 2026 voortduur, het geen groot vervolgings nog uit sy bevindings voortgespruit nie, wat ’n volgehoue mislukking weerspieël om betrokke figure aanspreeklik te hou en dié te beskerm wat korrupsie ontbloot.

Die feit is so duidelik soos daglig: wanneer politici openbare geld steel, tap dit hulpbronne weg van skole, hospitale, paaie, basiese dienslewering en die polisie. En wanneer ’n politikus soos ek nie toesien dat korrupsie blootgelê word en die verantwoordelikes vervolg word nie, raak ons medeplichtig.

Onderwys is ’n ernstige krisis. Ja, wanneer ons die slaagvereistes verlaag, sien ons dat die slaagsyfer styg — en ons vier dit gretig. En so het die 2025-matriekslaagsyfer ’n rekord 88% bereik, die hoogste ooit, met meer as 900 000 leerders en sterk prestasies regoor provinsies en distrikte. Die onuitgesproke feit is egter dat Suid-Afrika inderdaad uitstekende skole het — op gelyke vlak met die beste ter wêreld — maar dat hierdie skole eilande van hoop in ’n see van wanhoop is. Die werklikheid bly dat 80% van skole in hierdie land disfunksioneel is. Byna ’n derde van skoolkinders val voor matriek uit, wat die “werklike” deurvloeikoers nader aan 57% plaas. Basiese geletterdheid is in die moeilikheid — 81% van Graad 4-leerders kan nie met begrip lees nie. Duisende gekwalifiseerde jongmense word jaarliks by universiteite weggewys, en die uitvalsyfer in hoër onderwys bly hoog.

Dit alles word vererger deur mislukkings in dienslewering. Miljoene mense het nie betroubare water, sanitasie of vullisverwydering nie; infrastruktuur verval en munisipaliteite verdrink in skuld en swak bestuur. Daar is toenemende berigte van mense wat sterf as gevolg van die water wat hulle drink — een van die ergste dinge waarvoor ’n regering verantwoordelik kan wees. Betogings oor gebroke beloftes, insluitend rioolstortings, waterafsluitings en slaggatgeteisterde paaie, breek gereeld uit en dui op diepe frustrasie met plaaslike regering. Ons erken ook dat slegs 16% van Suid-Afrika se 257 munisipaliteite skoon ouditverslae behaal het.

By hierdie druk kom die land se fiskale krisis — wat baie as die fiskale afgrond beskryf. Regeringsbesteding is toenemend vasgevang in net drie groot uitgaweposte:

1. Vergoeding van staatsamptenare (insluitend salarisse en voordele), wat ongeveer 1,3 miljoen mense op nasionale en provinsiale vlak dek en die fiskus sowat R814,5 miljard per jaar in die 2025-begroting kos;
2. Maatskaplike toelaes wat miljoene mense ondersteun, met meer as 28 miljoen begunstigdes (insluitend die Maatskaplike Noodtoelae) en ongeveer R280 miljard se jaarlikse uitgawes vir 2024/25–2025/26;
3. Die groeiende koste van die diens van Suid-Afrika se nasionale skuld deur rentebetalings, met bruto staatskuld van ongeveer R5,8 triljoen (ongeveer 78% van BBP) teen middel 2025 en jaarlikse skuld-diens-koste wat na raming tussen R380–R400 miljard beloop, of 5% van BBP.

Saam verteer hierdie verpligte uitgawes ’n enorme deel van die begroting.

Nie-rente-uitgawes word swaar gedra deur toelaes en salarisse (ongeveer 60% of meer van nie-rente-uitgawes), terwyl rente alleen sowat 15–18% van totale besteding en meer as 20% van staatsinkomste opneem. Dit laat bykans geen ruimte vir nuwe beleggings in infrastruktuur, die bou van skole of die herstel van vervalle dienste nie, aangesien skuld en loon-ooreenkomste hierdie vaste koste jaar na jaar opstoot. En dit sonder om eens die mate in ag te neem waarin korrupte politici hulself voed uit wat min oorbly.

Dit is oorvloedig duidelik: hierdie land is op pad na ’n ramp. Ingryping sal kom, verandering sal kom, hervorming sal kom — want dit kan nie so aangaan nie. En daarom is dit beter vir ons, as regering, om hierdie verandering te help fasiliteer, as om stil toeskouers van ons eie groeiende irrelevansie te word.

Maar al hierdie feite waarvan ek gepraat het, handel oor die simptome van ’n diepergewortelde krisis. Kom ons praat oor die werklike krisis — die volhoubaarheid van die politieke bestel in Suid-Afrika. Dit maak nie saak wat ons, die regering, glo nie. Die bewyse is duidelik: mense, burgers van hierdie land, die verskillende gemeenskappe wat hier woon — ongeag ras of geloof — het hul vertroue in die stelsel verloor.

En dit is op verskeie maniere meetbaar:

Kiesersopkoms vertel ’n ontstellende verhaal van ontnugtering. In Suid-Afrika se nasionale verkiesing van 1994 het bykans 87% van geregistreerde kiesers gestem. Teen 2019 het dit tot 66% gedaal, en in die 2024-nasionale verkiesing het dit ’n historiese laagtepunt van net 58,6% onder geregistreerde kiesers bereik — wat beteken dat slegs ongeveer 16,3 miljoen uit 27,8 miljoen geregistreerde kiesers hul stem uitgebring het. Wanneer dit teenoor die totale stemgeregtigde bevolking gemeet word, is die werklike deelname nog laer — na raming ongeveer 40% — wat miljoene mense weerspieël wat óf nie geregistreer is nie, óf verkies het om nie deel te neem nie. Hierdie volgehoue daling dui daarop dat al hoe minder burgers verkiesings as ’n betekenisvolle manier sien om hul toekoms te bepaal.

Onlangse opnames bevestig hierdie diepe pessimisme. Laat in 2025 het ’n Ipsos-studie bevind dat 80% van mense in Suid-Afrika glo dat die land in die verkeerde rigting beweeg. Dit is veral betekenisvol, aangesien baie hoë verwagtinge gehad het dat die Regering van Nasionale Eenheid die land weer op koers sou kry.

’n Afrobarometer-opname toon ’n dramatiese verskuiwing in persepsies oor identiteit: In 2011 het 70% van mense hulself hoofsaaklik of uitsluitlik as “Suid-Afrikaners” geïdentifiseer. Daardie syfer het tot 16% gedaal. Mense identifiseer hulself toenemend nie as “Suid-Afrikaners” nie, maar as lede van hul onderskeie gemeenskappe — hul etniese en kulturele identiteit.

Vertroue in sleutelinstellings soos die Parlement, politieke partye en leiers bly laag, met tevredenheid met demokrasie wat skerp afgeneem het en meerderhede wat ernstige ontevredenheid uitspreek oor hoe parlementslede hul werk verrig.

Nog meer betekenisvol is dat ouer Afrobarometer-data rondom 2018 getoon het dat 62% van mense in Suid-Afrika bereid sou wees om verkiesings — hul stemreg, die mees basiese grondslag van demokrasie — prys te gee in ruil vir veiligheid, behuising en werk. In latere verslae het hierdie syfer tot 72% gestyg te midde van groeiende frustrasie. Hierdie houdings weerspieël ’n diepgaande erosie van vertroue in die demokratiese proses, waar baie mense voel dat beloftes onvervuld bly en hul stemme nie gehoor word nie.

Hierdie uitdagings bestaan nie in isolasie nie. Swak onderwys voed jeugwerkloosheid, wat ongelykheid en misdaad aanwakker. Korrupsie verswak instellings — van energie tot munisipaliteite — en maak dienslewering moeiliker.

Die omvang van hierdie krisis is duidelik — dit vereis dringende, eerlike optrede van ons almal. Ons kan nie die pyn versuiker nie, maar ons kan ook nie ons geloof verloor in ons vermoë om dinge om te keer nie. Saam, met vasberadenheid en eenheid, kan ons hierdie worteloorsake aanspreek en ’n Suid-Afrika bou waar elke burger ’n werklike kans het om te floreer.

Ek het dus die simptome van die krisis met u bespreek, en verduidelik dat daar ’n diepergewortelde krisis is waaruit hierdie simptome spruit.

Dit laat die vraag ontstaan: Wat doen ons nou?

Ek glo die antwoord is dit: Eerstens moet ons die bloeding stop — ons moet doen wat nou gedoen moet word om dinge so gou as moontlik te verbeter. Maar ons moet ook erken dat, al kan ’n pleister op ’n gebreekte been die bloeding stop, dit nie die fraktuur genees nie.

Terwyl ons die bloeding stop, moet ons dus ook die worteloorsaak aanspreek. En met dit gesê, hier is wat gedoen moet word.

Die aanspreek van die simptome

Om die bloeding te stop en dinge op kort termyn om te keer, moet ons beslissend optree teenoor die simptome wat ons bespreek het.

Eerstens, om verwurging deur regulasie te beëindig, moet ons deregulering toepas — ons moet die eindelose rompslomp en administratiewe struikelblokke verminder wat ondernemings verstik, sodat dit makliker word om besighede te begin, mense aan te stel en die ekonomie te laat groei sonder lae op lae van burokratiese belemmering.

Tweedens sal ons die uitsluitende raswetgewing skrap, insluitend BEE en kwotastelsels vir regstellende aksie, wat nie die massas bemagtig het nie, maar ’n goed-gekoppelde elite verryk het, terwyl miljoene in armoede vasgevang bly en ander van geleenthede uitgesluit word.

Derdens sal ons onteiening sonder vergoeding eens en vir altyd laat vaar, en eiendomsreg vir almal waarborg om vertroue te herstel, beleggings te bevorder en plase te beskerm teen onproduktiewe oornameprosesse wat in meer as 90% van gevalle misluk het.

In die vierde plek, sal ons die PIE-wet herroep en vervang met ’n wet wat die regte van wettige grondeienaars prioritiseer bo dié van onwettige grondbesetters, en wat diegene wat die wet nakom ondersteun deur dit makliker te maak om onwettige indringers van hul eiendom te verwyder.

In die vyfde plek, wat misdaad betref, sal ons saamwerk met landelike gemeenskappe, boere en plaaslike strukture om aanvalle te voorkom, hulpbronne beskikbaar te stel vir gemeenskapsveiligheidsprogramme en plaasmoorde te prioritiseer met toegewyde taakspanne, eerder as om dit te ontken of te minimaliseer.

Sesdens moet ons die BELA-wet herroep, wat beheer oor skole sentraliseer en gemeenskapsbetrokkenheid in onderwys ondermyn, en ouers en plaaslike leiers weer in staat stel om leerplanne te vorm wat by hul behoeftes pas. In onderwys sal ons fokus op grondvaardighede, met gerigte programme om lees- en wiskundevaardighede vroeg te versterk, terwyl ons beroepsopleiding uitbrei om beter by die behoeftes van die arbeidsmark aan te sluit.

In die sewende plek,, om korrupsie te beveg, sal ons die aanbevelings van die Zondo- en Madlanga-kommissies aan onafhanklike private aanklaers oorhandig, sodat diegene wat miljarde gesteel het, sonder politieke inmenging tot verantwoording geroep word.

Agtstens moet ons ons fiskale benadering hervorm deur verhogings in die openbare sektor se salarisse bo inflasie te vries, ondoeltreffende toelaes geleidelik uit te faseer waar werkskepping dit kan vervang, en besparings aan te wend vir infrastruktuurherstel — soos die herstel van waterlekke wat meer as 40% van die land se watervoorraad vermors.

In die negende plek, wat energie betref, moet ons Eskom se monopolie op elektrisiteitsopwekking verbreek en meer private opwekking deur aansporings bevorder. Dit vereis die volledige ontbondeling van Eskom, die instelling van ’n onafhanklike netwerkoperateur om billike toegang te verseker, die vermindering van regulasies wat onafhanklike kragprodusente vertraag, en die moontlikheid vir munisipaliteite en ondernemings om elektrisiteit direk van private verskaffers aan te koop. Energiesekerheid berus op mededinging en diversifikasie, nie op ’n enkele staatsbeheerde entiteit nie.

In die tiende plek, wat rasseverhoudinge betref, sal ons aanhitsing tot geweld behandel vir wat dit is: ’n misdaad wat vervolg moet word. En ons sal aanhitsing tot geweld deur invloedryke politici beskou as misdade wat gevangenisstraf met minimumvonnisse regverdig, veral wanneer dit gerig is teen etniese of godsdienstige minderheidsgemeenskappe.

Hierdie stappe is nie radikaal nie — dit is praktiese maatreëls om die onmiddellike pyn te verlig en ruimte te skep vir werklike verandering.

Die aanspreek van die worteloorsaak

Maar om die gebreekte been werklik te genees, moet ons die worteloorsaak aanspreek: die land se gesentraliseerde politieke stelsel wat ontkoppel geraak het van die diverse nasies en gemeenskappe regoor hierdie uitgestrekte gebied wat ons Suid-Afrika noem.

As regering kan ons desentralisasie en selfregering fasiliteer deur by erkenning te begin — deur kulturele en tradisionele gesagstrukture te erken vir wat hulle is. Ons taak as regering is nie om aan hulle gesag te gee nie, maar om die gesag wat hulle reeds binne hul gemeenskappe uitoefen, te erken. Nasies, volke en gemeenskappe behoort werklike, tasbare mag oor hul eie sake te hê — insluitend onderwys, grondgebruik en regspleging — op maniere wat etniese identiteite respekteer sonder om verdeeldheid te bevorder.

Ons sal meer bevoegdhede aan provinsies en munisipaliteite delegeer, sodat hulle begrotings, dienste en wetgewing kan bestuur op ’n wyse wat by hul unieke omstandighede pas, en sodoende die verstikkende greep van Pretoria verminder wat innovasie knel. Maar ons erken ook dat daar binne hierdie provinsies en munisipaliteite verskillende gemeenskappe is, met uiteenlopende opvattings oor die rol van die regering en die pligte van die staat. Die oplossing lê nie daarin om een enkele opvatting op almal af te dwing nie, maar om ware diversiteit moontlik te maak deur hierdie gemeenskappe toe te laat om hulself te regeer.

Om vertroue te bou, sal ons nasionale gesprekke met gemeenskappe voer — insluitend Afrikaners, Zoeloes, Xhosas, die bruin gemeenskap en ander — om outonomiemodelle te ondersoek, soos uitgebreide territoriale selfregering in gebiede soos die Wes- en Noord-Kaap en KwaZulu-Natal, waar bewegings vir groter selfbeskikking reeds sterk steun toon. Die verskil is egter dat hierdie gesprek nie deur my of die regerende party beheer of gedikteer sal word nie, maar deur die gemeenskappe met wie ons in gesprek tree.

Dit kan beteken dat ons de facto selfregerende nedersettings ondersteun, met infrastruktuurvennootskappe — deur spoorlyne, hawens en lughawens in die westelike dele van die land uit te brei om groeiende selfbeskikking te bevorder. Indien nodig, sal ons die Grondwet wysig om dit moontlik te maak, maar die veranderinge sal nie uit die president of die regerende party voortvloei nie, maar uit die gemeenskappe self — juis omdat ons erken dat demokrasie en meerderheidsheerskappy nie dieselfde ding is nie.

Ten slotte, as ’n brug na volhoubaarheid, sal ons internasionale vennote — veral lande met wie ons beduidende handel dryf — uitnooi om oor hierdie hervormings advies te gee, en hulp en handel koppel aan vooruitgang in vryheid en stabiliteit. Dit gaan nie daaroor om die land te breek nie — dit gaan daaroor om sy volke te bemagtig om hulself te regeer, en verantwoordelikheid te verskuif van ’n falende sentrum na lewenskragtige gemeenskappe.

As ons met moed optree, kan Suid-Afrika ’n mosaïek van bloeiende nasies word — verenig in doel, maar vry in praktyk.

Dankie, en mag God Suid-Afrika seën.

Lex Libertas is 'n ideesentrum en voorspraakgroep wat werk aan 'n lewensvatbare politieke bedeling in Suid-Afrika, gebaseer op die beginsels van vryheid, desentralisasie en selfbestuur.

Om Lex Libertas te ondersteun, klik hier.