Ope brief aan Minister Lamola

OPE BRIEF AAN MINISTER RONALD LAMOLA

Van Dr Ernst Roets

Uitvoerende Direkteur

Lex Libertas

8 Desember 2025

Geagte Minister Lamola,

U onlangse reaksie op die Amerikaanse minister van buitelandse sake, Marco Rubio — waarin u kommer oor die vervolging van minderhede in Suid-Afrika afgewys het — beklemtoon ’n ernstige en herhalende probleem in die openbare debat oor Suid-Afrika. In plaas daarvan om met die wesenlike kwessies om te gaan wat die verskillende gemeenskappe in die land raak, word waarskuwings deur die regering telkens afgemaak as “waninligting” of as polities gemotiveerd. Hierdie patroon is voorspelbaar, maar dit maak dit nie minder skadelik nie.

U voer aan dat daar geen bewyse is van geteikende mishandeling nie en verwys na sekere statistieke om dit te staaf. Ek is seker u sal saamstem dat statistiek met gemak selektief gebruik kan word om enige politieke punt te maak. Geen enkele datastel kan die volle prentjie vasvang van sistemiese mislukkings, beleidsgedrewe diskriminasie, verbrokkelende staatsvermoë of die werklike ervaring van kwesbare gemeenskappe nie. Misdaadsyfers alleen weerspieël nie die impak van rasbehepte wetgewing, ideologiese vyandigheid, institusionele verval of jare se staatsverwaarlosing in landelike en minderheidsgemeenskappe nie. Om te beweer dat hierdie probleme nie bestaan nie, is nie net foutief nie — dit is onverantwoordelik.

Die onontkenbare waarheid is dat Suid-Afrika nie met een enkele probleem gekonfronteer word nie. Ons staar veelvuldige, onderling verweefde krisisse in die gesig. Dit sluit in:

• die gevolge van destruktiewe ekonomiese beleid;
• die ineenstorting van belangrike staatsfunksies;
• gewelddadige misdaad waaroor die regering beheer verloor het;
• wydverspreide korrupsie wat ongestraf voortduur; en
• die toenemende kwesbaarheid van geteikende minderheidsgemeenskappe.

Dit is nie afsonderlike voorvalle wat toevallig gelyktydig plaasvind nie. Saam wys dit op ’n politieke bedeling wat op sy fondamente wankel — ’n werklikheid wat internasionale rolspelers al hoe duideliker erken.

Dit is kommerwekkend om die herhalende patroon te sien onder lede van die Suid-Afrikaanse regerende elite en sekere media-instellings en kommentators wat ideologies met hulle belyn is, dat hierdie geldige bekommernisse telkens weggewys word met die stelling dat daar “geen wit volksmoord” in Suid-Afrika is nie — asof die bestaan van ’n volksmoord die enigste toets is om ’n krisis te identifiseer.

In hierdie konteks het regeringsleiers, insluitend uself, ongelukkig die gewoonte ontwikkel om kritici daarvan te beskuldig dat hulle “onpatrioties” is of dat hulle die land aanval. Maar, Minister, ons standpunt word onder meer gevorm deur lesse wat direk uit die ANC se eie geskiedenis kom. Die ANC het nie bloot die wit minderheidsregering gekritiseer nie — dit het opgeroep tot sanksies, boikotte, internasionale druk en burgerlike ongehoorsaamheid, alles in die naam van wat die ANC as geregtigheid voorgehou het. Wat burgerlike samelewingsgroepe vandag doen, is beskeie in vergelyking hiermee. As die ANC geregtig was om sulke veldtogte te voer, waarom sou dit vreemd wees dat burgers vandag hul stem laat hoor wanneer grondwetlike regte, gemeenskapsveiligheid en fundamentele vryhede bedreig word?

Die kernprobleem is dat kritiek op die regerende ideologie as onpatrioties afgemaak word, terwyl dit juis daardie ideologie is wat soveel verwoesting in hierdie land veroorsaak.

Minister, u moet verstaan dat Suid-Afrika op pad is na ’n soortgelyke oomblik van afrekening. Die huidige trajek is nie volhoubaar nie. Indien die regering nie bereid is om hierdie krisisse eerlik aan te spreek nie, sal die omvang en intensiteit van veldtogte — plaaslik sowel as internasionaal — onvermydelik toeneem.

In die kort termyn is daar verskeie dringende ingrypings wat onmiddellik nodig is. Dit sluit in:

• Prioritisering van plaasmoorde deur onnodige regulatoriese struikelblokke wat gemeenskaps- en privaat-sekuriteit verhoed om effektief op te tree te skrap;
• Waarborge vir eiendomsreg, deur die strewe na onteiening sonder vergoeding ondubbelsinnig te laat vaar en ekonomiese vryheid daadwerklik te bevorder;
• Skrapping van destruktiewe beleid soos BEE, kaderontplooiing en ander rassegebaseerde raamwerke wat instellings verswak en belegging afskrik;
• Herstel van die oppergesag van die reg, veral in landelike en gemarginaliseerde gemeenskappe wat tot tweedeklas burgers gereduseer is; en
• Vervolging van korrupte regeringsamptenare, hul vriende en familielede.

Dit moet egter beklemtoon word dat hierdie stappe, hoe noodsaaklik ook al, nie voldoende sal wees om die kernprobleem op te los nie. Op sy beste spreek dit slegs die simptome van ’n dieperliggende krisis aan.

Die sentrale probleem is struktureel. Suid-Afrika se hoogs gesentraliseerde politieke model konsentreer buitensporige mag in ’n nasionale regering wat nie die kapasiteit of die aanspreeklikheid het om dit te dra nie. Dit was waar onder die ANC, dit was waar onder die Nasionale Party, en dit was waar onder die Britse koloniale administrasie. Al word die huidige bedeling dikwels as die teenpool van die NP-era aangebied, bly die ooreenkomste opvallend: ’n gesentraliseerde staat wat oor ’n groot en uiteenlopende samelewing regeer op ’n rassebasis. Só ’n stelsel kan net periodiek misluk.

Hierby kom die regerende elite se volgehoue geloof dat die ideologiese kombinasie van rasnasionalisme en sosialisme welvaart sal bevorder — ten spyte van oorweldigende bewys dat dit die teenoorgestelde bewerkstellig.

Wat Suid-Afrika werklik nodig het, is betekenisvolle desentralisasie en egte selfregering vir sy gemeenskappe. Dit is nie ideologies nie; dit is prakties — selfs anti-ideologies. Selfregering spruit uit die natuurlike aard van menswees, in teenstelling met die abstrakte, dogmatiese beleidsaannames waarmee die land tans belas word. Oor die wêreld heen het uiteenlopende samelewings met groot interne spanning stabiliteit gevind deur federale, kantonale of ander gemeenskapsgebaseerde modelle wat mag versprei en verantwoordbaarheid versterk.

Om konstruktief tot hierdie debat by te dra, sal Lex Libertas binnekort ’n reeks openbare verslae vrystel wat die omvang van marginalisering, teikening en sistemiese kwesbaarheid onder minderheidsgemeenskappe dokumenteer. Hierdie verslae sal tendensdata, gevallestudies, regsontledings, gemeenskapgetuienisse en ’n register van openbare uitsprake deur openbare ampsdraers bevat. Daarna sal ons praktiese voorstelle vir ’n meer volhoubare politieke orde vir die verskillende volke van Suid-Afrika publiseer.

Ons sal die geleentheid om hierdie sake direk met u te bespreek verwelkom. Suid-Afrika kan nie deur ontkenning vorentoe beweeg nie. Dit verg moed, aanspreeklikheid en strukturele hervorming. Lex Libertas staan gereed om oop, respekvol en op grond van bewyse in gesprek te tree.

Die uwe,

Dr Ernst Roets

Lex Libertas is ’n ideesentrum en voorspraakgroep wat werk vir ’n lewensvatbare politieke orde vir die gemeenskappe van Suid-Afrika, gegrond op die beginsels van vryheid, desentralisering en selfbestuur.

Om Lex Libertas te ondersteun, klik hier.